Bascourt Antiques

(Artikel verschenen in een extra ART katern van De Standaard april 2007)

Decors op Delfts aardewerk uit de 17^de en 18^de eeuw zijn zeer verscheiden. Klassiekers als Pauwstaarten of Waaierborden en Theeboomdecors zijn zowat de best gekende. Als men de afbeeldingen waarin vogels voorkomen aandachtig bekijkt, dan blijken die veel talrijker dan gedacht en veel boeiender. Die decors zijn op ornithologisch vlak niet exact maar toch dikwijls zeer sierlijk en meesterlijk weergegeven.

Op sommige schotels of borden staat één welbepaalde vogel centraal afgebeeld b.v. op de bekende maar vrij zeldzame Papegaaischotels . Meestal worden vogels afgewisseld met andere motieven voorgesteld of brengen zij leven in een fraai decor van bloeiende struiken.

De invoer van Chinees porselein door de V.O.C. (Verenigde Oost-Indische Compagnie) had ongetwijfeld een grote invloed op de Delftse plateelschilders. Vroege 17^de eeuwse voorbeelden zijn de papegaai op de flesvormige vaas (Delftse kopie van een Chinese fles uit de Wan-Ly periode – foto nr …) en de schotel met vogels en bloeiende ranken (invloed van decor uit de Kangxi periode – foto nr …).

Het eendendecor was blijkbaar erg geliefd. Men vindt het regelmatig als centraal decor op Chinese schalen en kommen uit de einde Ming of Wan-Ly periode. Vanaf het einde van de 17^de eeuw tot midden 18^de eeuw werd het Twee-eendendecor of Deux canards (symbool van Trouw en Echtelijke Liefde) vervaardigd door verschillende manufacturen o.a. Lambertus van de Eenhoorn (foto nr …). De fijnheid van de uitvoering van het decor en de vorm van de schotels en de borden zijn bepalend voor de periode van vervaardiging. Zo is er eind 17^de eeuw de zeer verzorgde tekening en de zogenaamde fijne scherf (vrij dun aardewerk gelijkend op de dikte van Chinese porselein). In de loop van de 18^de eeuw neemt de dikte van de scherf toe en wordt het decor eenvoudiger. Blaadjes worden dan ook door streepjes vervangen.

Vooral rond de jaren 1700 worden, onder invloed van het Chinese porselein uit de Kangxi periode, uitzonderlijk fijne decors uitgevoerd door meester plateelbakkers van Delft. Meestal in kobaltblauw gezien de heersende mode. Enkele zeer goede voorbeelden zijn het kaststel,een reeks van vijf siervazen (foto nr …) vervaardigd door Gerrit Kam (GK gemerkt) en het bord met Kangxi invloed (foto nr …).

Het polychroom pannenkoekbord en de soortgelijke schotel met kakiemondecor (foto’s nr … en …) zijn eveneens van opmerkelijke kwaliteit en dateren beiden van omstreeks 1700.

Kenners beschouwen deze periode als het hoogtepunt van de productie van Delfts aardewerk. In die periode werden dan ook de zeer zeldzame zwarte, olijfkleurige en gele verzamelstukken vervaardigd die in de oudere museale collecties te bewonderen zijn. (o.a. de collecties Delft van het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis in Brussel en het Rijksmuseum van Amsterdam.) De productie van sierlijke polychrome vormstukken, zoals botervlootjes met deksels in vorm van natuurgetrouwe vogels, vierde dan ook hoogtij.

Onder invloed van de invoer van veelkleurig Chinees porselein en de concurrentie van de eerste Europese porseleinmanufacturen, verschijnen in de loop van de 18^de eeuw, naast de blauwe, meer en meer polychrome stukken. Het is de periode waarin de gegeerde veelkleurige Papegaaischotels- en borden vervaardigd worden. (foto’s nr … en …).

Vanaf het midden van de 18^de eeuw blaast de productie van reeksen meestal blauwe, decoratieve schotels en borden, nieuw leven in de Delftse manufacturen. Naast de bekende Pauwstaart en Theeboom verschijnt het Paradijsvogeldecor. Centraal daarin staat een zingende kraanvogel omgeven door bloeiende ranken. De rand van die stukken is typisch versierd met bloemen van Perzische invloed en meestal vervaardigd door de manufactuur “De Clauw”(foto nr …).

Deze heropleving is van korte duur. Porselein wordt in de tweede helft van de 18^de eeuw meer gegeerd dan aardewerk met als gevolg dat de vele Delftse manufacturen rond de jaren 1800 of later afhaken. Actueel bestaat er nog één, “de Porceleyne Fles”, een bedrijf dat eigenlijk nooit “echt” porselein heeft kunnen fabriceren maar toch een bezoek verdient.

De productie van Delftse tegels met vogels als onderwerp zijn ook niet te versmaden : in de loop van de 17 de eeuw vooral polychroom uitgevoerd, terwijl in de 18 de en de eerste helft van de 19 de eeuw vooral reeksen blauwe tegeltjes vervaardigd werden.

Vogeldecors blijven in de 19^de eeuw een geliefkoosd thema bij de diverse Europese porseleinmanufacturen. Er wordt evenwel inspiratie gezocht in ornithologische boeken, b.v. de werken van Buffon. De afbeeldingen van vogels zijn zeer precies en met veel talent weergegeven. Een voorbeeld ervan is het Koninklijk servies in Brussels porselein.

Michel Bascourt
Antiquair – Expert