Bascourt Antiques

Pieter NEEFS I (Antwerpen °1578-1656)

Getekend ‘PEETER NEEFS’ onderaan links op de rand van de grafzerk.
Olie op paneel : 75cm x 107cm.

Herkomst : Kunsthandel St. Lucas – Den Haag, 1967 – Sindsdien in privebezit.

Pieter Neefs wordt beschouwd als een van de pioniers in het genre van architecturale schilderijen uit de Lage Landen. Er wordt verondersteld dat hij leerling was bij Hendrik Van Steenwijck I. ( Kampen c. 1550 – Frankfurt am Main 1603) in acht genomen de identieke manier van werken.

Het oudst gekende werk van Neefs is het ‘Interieur van een Gotische kerk’ in de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden. Dit werk is getekend en gedateerd 1605.

In 1609/10 werd hij als meester erkend bij de Sint Lukasgilde in Antwerpen.

Een ‘Interieur van de kathedraal van Antwerpen’ tentoongesteld in het Indianapolis Museum of Fine Art, dateert van omstreeks 1650 en wordt beschouwd als een van zijn laatste werken. Hij overleed waarschijnlijk kort na 1656 want dit is zijn laatste vermelding in de registers.

Cornelis de Bie wijdde enkele lijnen aan de Meester in zijn ‘Gulden Cabinet’ van 1661 en hij schreef toen reeds over hem in de verleden tijd.

De monumentale Kathedraal van Antwerpen met zijn zeven beuken, prachtig voorbeeld van laat-gotische architectuur in de zuidelijke Nederlanden, was een van de geliefkoosde composities van Neefs en dit schilderij is er een bijzonder goed voorbeeld van. Andere architecturale werken van de kunstenaar waarbij de karakteristieken van de Kathedraal van Antwerpen als vertrekpunt gebruikt werden, zijn terug te vinden in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten in Brussel, het Städelsches Kunstinstituut van Frankfurt en het Prado in Madrid. (Zie : H. Jantzen : Das Niederländische Architekturbild – Braunschweig, 1979 pg. 227-230).

Neefs en zijn Antwerpse collega’s, zoals zijn eigen zoon Pieter Neefs II (Antwerpen 1620-1659) en Hendrik van Steenwijck II (Antwerpen 1580 – Den Haag of Leiden 1649) schilderden meerdere variaties van dit thema met wijzigingen van figuren en gedetailleerde decoratie, zichtpunt en lichtinval, afhankelijk van het uur van de dag.

Er wordt verondersteld dat de meeste voorstellingen van de Antwerpse Kathedraal geen exacte topografische weergave zijn van het historische gebouw. (Zie : J. Giltaij en G. Jansen : ‘Perspectieven en de architectuurschilders van de 17^de eeuw’ Rotterdam 1991 pg. 79).

Hoe dan ook, in tegenstelling met zijn voorganger Van Steenwijck I en zijn eigen zoon Pieter II, lijkt Pieter Neefs I de toen aanwezige kunststukken en decoratieve elementen toch vrij precies weer te geven.

Zo kan bijvoorbeeld het eerste altaarstuk aan de rechterzijde van de middenbeuk geïdentificeerd worden als het schilderij van Wenzel Coeberger (1601) met voorstelling van Sint Sebastiaan.

Dit schilderij werd toen op bestelling vervaardigd voor het altaar van de Schuttersgilde en bevindt zich nu in het Musée des Beaux-Arts in Nancy. (Zie : C. Lawrence : ‘Interior of the Antwerp Cathedral by Pieter Neefs I’ – in Perceptions, 2-1982, pg. 20-21).

De personages werden dikwijls door een andere schilder vervaardigd en dat is bij dit werk waarschijnlijk het geval. Neefs deed regelmatig beroep op gespecialiseerde kunstenaars zoals Frans Francken II en David Deniers II.

In dit geval blijft het debat om te bepalen om welke schilder het gaat, nog open. Gonzales Coques (Antwerpen 1614-1684) behoort ook tot een van de mogelijke kunstenaars.

De voorstelling van elegante dames en heren, een priester die een mis opdraagt en de bedelaars op de voorgrond, zijn heel typisch bij dergelijk werk. De compositie met de groep gelovigen die de mis volgt is terug te vinden op voornoemd schilderij van het Städelsches Kunstinstituut van Frankfurt. (Zie : J. Sander en B. Brinkman : ‘Niederländische Gemälde vor 1800 in Städel’Frankfurt am Main – 1955 pg. 43 – Afb. 63).

Het paneel in ons bezit is voluit getekend ‘PEETER NEEFS’ in blokletters, in de bovenrand van de grafsteen links op de voorgrond.

Deze handtekening staaft het toeschrijven van dit werk aan Pieter Neefs I.

Ter vergelijking : Pieter I signeerde het voornoemde ‘Interior of the Antwerp Cathedral” in het Indianapolis Museum of Art, op dezelfde wijze als dit schilderij. (Zie : C. Lawrence : op. cit.-pg. 17).

Dit in tegenstelling met zijn zoon Pieter II die op meer kalligrafische manier signeerde zoals in de latere compositie van de Kathedraal van Antwerpen in het Mauritshuis in Den Haag.